Het Atlantis mysterie ontsluierd

Samenvatting

Atlantis, verzinsel van Plato of historische realiteit?

Ongeveer 2400 jaar geleden schreef de gerespecteerde Griekse filosoof Plato in zijn boeken Timaeus en Critias over een verloren continent, genaamd Atlantis. Plato illustreerde hiermee zijn wereldbeeld en zijn politieke opvattingen over fatsoenlijk bestuur. Sindsdien hebben wetenschappers zich suf gepiekerd over dit raadsel: is het verhaal van Atlantis complete fictie of berust het op een historische realiteit? Het Atlantis mysterie ontsluierd kan eindelijk een antwoord geven.

Verschillende sporen wijzen naar Anatolië (Turkije)

De Britse geschiedkundige en archeoloog Peter James concentreert hij zich op het vinden van een bron achter de beweringen van Plato. Verschillende sporen wijzen naar Anatolië (Turkije). Anatolië is het thuisland van Atlas, de eerste koning van Atlantis, vooraleer hij door de oppergod Zeus verbannen wordt naar de Atlantische oceaan. In Zuidwest-Anatolië heerste een machtige koning Tantalus tijdens de Late Bronstijd. Historici zijn het erover eens dat Tantalus kan vereenzelvigd worden met Atlas, gelet op de vele parallellen in de legendes rond beiden.

Tantalis bij de Sipylus berg in Lydië

Tantalus wordt geacht, zoals Atlas, een wereldlijk koninkrijk geregeerd te hebben. Tantalus’ rijkdom was legendarisch. Wanneer Tantalus getroffen werd door de bliksem van Zeus omwille van zijn zonden, werd tevens de stad die hij gesticht had verwoest door een zeer hevige aardbeving en verdronken onder een meer. De naam van die stad is Tantalis, bij de Sipylus berg in Lydië.

Een grootmacht ten westen van de Hettieten

Verdere ondersteuning hiervoor is te vinden in een lange tekst uit de kleitablet-archieven van de Hettietische koningen, opgegraven te Hattusas in centraal Anatolië. Ze beschrijft de problemen die de Hettietische koningen hebben met Madduwattas, een ondergeschikte heerser over een westerse vazal-staat. Zijn zetel, ‘het bergland van Zippasla’, kan gelokaliseerd worden in Lydië, en geïdentificeerd worden met Sipylus.

Madduwattas veroverde beetje bij beetje alle kleine staten van west- en zuid-Anatolië. Hij bedreigde zelfs de Hettietische heerschappij over Cyprus. Het centrale gezag van de Hettietische koningen was sterk ingekrompen. Zuidwest-Anatolië daarentegen was een grootmacht geworden.

Overblijfselen rond de Sipylus berg

We steunen niet op louter theoretische overwegingen. Op een hoogte van 90 m is er in de Sipylus bergflank een reuzegroot beeld uitgehakt van een zittende Moedergodin, 9 m hoog. Deze Godin overziet precies die plaats waar Tantalis wordt geacht te liggen. De Griekse schrijver Pausanias vermeldt dat het beeld de Moedergodin Cybele voorstelt en gekapt werd door Broteas, een zoon van Tantalus. Verder vinden we rond de Sipylus berg nog de graftombe van Tantalus, de troon van Pelops (een zoon van Tantalus) en de wenende Niobe (een dochter van Tantalus).

Liquefaction

Tenslotte kan de verdrinking van de stad Tantalis in een meer verklaard worden door liquefaction, een fenomeen waarbij met water verzadigd sediment tijdelijk aan sterkte verliest en zich gedraagt als een vloeistof. Dit effect kan worden veroorzaakt door aardbevingen.

Een Platonische affaire

Ongeveer 2400 jaar geleden schreef de gerespecteerde Griekse filosoof Plato in zijn boeken Timaeus en Critias over een verloren continent, genaamd Atlantis. Plato illustreerde hiermee zijn wereldbeeld en zijn politieke opvattingen over fatsoenlijk bestuur. Sindsdien hebben wetenschappers zich suf gepiekerd over dit raadsel: is het verhaal van Atlantis complete fictie of berust het op een historische realiteit? Het Atlantis mysterie ontsluierd kan eindelijk een antwoord geven.

Atlas, de eerste koning van Atlantis

Laten we eerst eens nagaan wat Plato over Atlantis schreef in de Critias. Samengevat komt het hierop neer. Er bestond een continent groter dan Libië en Azië samen. Het heette Atlantis en lag in de Atlantische oceaan. Hier, op een berg nabij de zee, huwde de zeegod Poseidon een sterfelijke vrouw Cleito. Hun oudste zoon Atlas werd de eerste leider en koning. Hij gaf zijn naam aan het eiland en de omringende zee. De natuurlijke rijkdommen van het eiland-continent waren onuitputtelijk. Haast alle bruikbare planten, dieren en grondstoffen waren voorhanden. Naast de gekende metalen, was er ook een ander metaal, oreichalkos genaamd, het kostbaarste metaal na goud.

Een schitterende metropool

De hoofdstad was door de opeenvolgende koningen herschapen tot een schitterende metropool. Ze bestond uit concentrische ringen van land en zee. Een berg vormde het centrale eiland, gezegend met continu warm en koud lopend water in de vorm van twee bronnen. Op de berg stond een heilige acropolis. Een kanaal verbond de waterringen met een haven aan de zee. Bruggen verbonden het centrale eiland met de verschillende landringen. Iedere ring bezat zijn eigen verdedigingsmuur met torens. De binnenste muur was bedekt met oreichalkos, dat schitterde als vuur. Het paleizencomplex van de acropolis was wonderbaarlijk. In het midden stond de tempel van Poseidon en Cleito, bedekt met zilver, goud en ivoor. In de nabijheid lagen het koninklijk paleis en tuinen met open en overdekte zwembaden, gevoed door de twee natuurlijke bronnen. Er waren afzonderlijke baden voor de koningen, de burgerij, de vrouwen en zelfs voor de paarden. Op de buitenste ring lag een grote cirkelvormige renbaan voor paarden. Buiten het stadscomplex lag een enorme vlakte, doorsneden met een netwerk van kanalen voor irrigatie en transport. Vele rijke dorpsgemeenschappen lagen verspreid op de omliggende bergen.

Het Atlantis imperium

Naast de hoofdstad waren er 9 andere steden, elk geregeerd door een koning. De 10 koningen regeerden gezamenlijk en ontmoetten elkaar voor grote beleidsbeslissingen, maar ze verleenden autoriteit aan de dynastie van Atlas. Dankzij een omvangrijk leger, konden de koningen van Atlantis hun macht ontplooien tot over de zee. Hun imperium strekte zich uit in de Middellandse zee, met inbegrip van Noord-Afrika tot aan Egypte, en Europa tot aan Thyrrhenia (Toscanië) in Italië.

Corruptie en hebzucht nemen de overhand

Naderhand keerde het geluk van de Atlanten. In het begin deelden de Atlanten het karakter van hun goddelijke voorouders. Ze gaven blijk van een waarachtige en grote geest, en combineerden welwillendheid met wijsheid. Ondanks hun fantastische weelde, beschouwden ze de deugd als het hoogste goed. Maar het goddelijke van hun natuur werd verdund doorheen de verschillende generaties. Corruptie en hebzucht namen de overhand. Zeus, de oppergod, besloot tot hun ondergang. Hij maakte gebruik van hun hebzucht om hen te straffen. De Atlanten beslisten dat Griekenland, Egypte en alle andere vrije staten in de omgeving onderworpen dienden te worden. Ze staken de zee over met een gigantisch leger, maar ze kregen niet het onmiddellijk succes dat ze verwacht hadden.

Het eenvoudige en trotse Athene weerstaat Atlantis

De Atheners waren niet rijk zoals de Atlanten, en hielden er een eenvoudige levensstijl op na. De Atheners waren toen reeds vrije burgers van een trotse stad. Ze namen het voortouw in een gemengd leger van Grieken en barbaren (niet-Grieken) tegen de invallers. Van tijd tot tijd werden de Atheners in de steek gelaten door hun bondgenoten. Desalniettemin slaagden ze erin de Atlanten terug te drijven en Europa te bevrijden.

Wat nadien gebeurde is in minder detail gekend. Plato’s hoofdwerk over Atlantis, de Critias, is onvoltooid, en het verhaal stopt abrupt.

De totale vernietiging van Atlantis door aardbeving en vloed

Een korte samenvatting in de Timaeus geeft het einde van het verhaal. Zeus’ oorspronkelijke bedoeling was om de Atlanten te hervormen door hen te vernederen. Dit plan zou voltooid geweest zijn nadat de Atlanten verslagen waren door de kleine staat Athene. We kunnen alleen aannemen dat de Atlanten hun les niet geleerd hadden, want Zeus zorgde voor hun totale vernietiging. Op één dag en één nacht verging Atlantis door aardbeving en vloed. De Atlanten waren niet de enige slachtoffers. Het Atheense leger verging in dezelfde catastrofe. Deze verschrikkelijke gebeurtenissen vonden plaats, volgens Plato, ongeveer 9000 jaar voor zijn tijd, dus ongeveer 1000 jaar voor zijn datum van het begin van de Egyptische beschaving.

Verzinsel of waarheid?

Een echt Atlantis zoals Plato het beschrijft – een prehistorische superbeschaving op een verdwenen continent – is zeer onwaarschijnlijk. Hetgeen Plato schrijft over Atlantis lijkt sterk overdreven, van de grandioze gebouwen tot de grote ouderdom.

Plato beweert dat zijn informatie over Atlantis afkomstig is van zijn familie, die ze gedurende verschillende generaties heeft bewaard, vanaf de grote Atheense staatsman Solon. Solon heeft het verhaal naar verluid opgestoken tijdens zijn bezoek aan Egypte, in ongeveer 565 voor Christus, en wou er een episch gedicht van maken.

Het is onwaarschijnlijk dat Plato compleet bedrog pleegde en daarbij zijn familie en de geroemde Solon betrok. Voorts is de Timaeus is een serieuze uiteenzetting over de schepping van het heelal en de schepping van de mens. Vandaar dat vele wetenschappers ervan uitgingen dat er een grond moest bestaan voor het Atlantis verhaal. Plato kleurde wel altijd het traditioneel materiaal, ter illustratie van zijn opvattingen, maar hij is nooit schuldig bevonden aan totale verzinsels.

De wereld van Plato

Het is ambitieus om te pogen door te dringen in Plato’s gedachten. Het bereik en de diepgang van zijn geschriften zijn adembenemend. Plato wordt terecht beschouwd als de uitvinder van de filosofie zoals we ze kennen. Hij is de eerste westerse denker die een brede waaier aan onderwerpen aansnijdt die vandaag nog steeds door filosofen besproken worden. Plato maakt in zijn boeken een briljante synthese van de toenmalige kennis en eigen observaties betreffende metafysica, epistemologie, ethiek, politieke theorie, taal, kunst, liefde, wiskunde, wetenschap (geologie, astronomie, geschiedenis, biologie) en religie.

De schepping volgens Plato

De Timaeus begint met de stelling dat er een schepping moet zijn geweest. Plato’s wereldbeeld is tweeledig. Er zijn twee soorten van bestaan: enerzijds datgene dat altijd bestaat en nooit verandert, anderzijds datgene dat steeds verandert en dus nooit echt bestaat. Zaken die nooit veranderen zijn eeuwig, ze zijn dus perfect en behoren tot de Wereld der Ideeën. De wereld waarin we leven is duidelijk niet van dit type. Hij verandert constant, en komt nooit tot een eindtoestand.

Als onze wereld constant verandert, is hij niet eeuwig. Hij moet dus een startpunt gekend hebben. Vandaar, er was een schepping.

Een gevolg van Plato’s redeneren is dat er zich na lange periodes grote rampen voordoen, waardoor de mensheid gedwongen is zich te herbronnen en de beschaving opnieuw uit te vinden.

De aarde is een bol en draait rond de zon net zoals de andere planeten

Hoever Plato reeds gevorderd was blijkt uit het volgende. Plato schrijft in de Timaeus dat de aarde een bol is, rond haar as draait, en alzo dag en nacht creëert. Plato wist ook dat de planeten rond de zon draaien in cirkelvormige banen. Niet slecht als je bedenkt dat tweeduizend jaar later Galileo Galilei (1564-1642 na Christus) de grootste moeite had om de mensen ervan te overtuigen dat de aarde rond de zon draait en niet omgekeerd.

Wanneer Athene Atlantis was

Plato is geboren rond 429 voor Christus, uit een familie van Atheense aristocraten. Hij maakte dus de Peloponnesische Oorlog (431 – 404 vC) van nabij mee, een omstandigheid die wellicht grote invloed had op zijn vorming en ervaring. De oorlog was begonnen simpelweg omdat Athene te arrogant geworden was.

De triomf van Athene

Na het omvangrijke Perzische leger verslagen te hebben bij Marathon (490 vC), Salamis (480 vC) en Plataea (479 vC), waren de verzamelde Grieken in staat om in de tegenaanval te gaan. Athene beleefde haar Gouden Tijd in de jaren 470 tot 440 vC. Het Parthenon, waarvan de bouw starte in 447 vC, was een artistieke uiting van Athene’s triomf. Een deel van Athene’s rijkdom kwam van de oorlogsbuit. Meer kwam van een defensieve alliantie tegen Perzië, de Delische Liga. In de praktijk werkte de Delische Liga als een afpersing ter bescherming, waarbij de Atheners geld en schepen melkten van de kleine Egeïsche staten die ze hadden ‘bevrijd’. Voor vele Grieken hadden de Atheners enkel het Perzische imperium vervangen door hun eigen imperium.

De Peloponnesische Oorlog

De kleine Griekse staten waren misnoegd over het verlies van hun autonomie. Hun grieven werden overgenomen door Sparta, de leidende staat op het Peloponnesische schiereiland. In 431 vC vielen de Peloponnesiërs Attica binnen. Het begin van een langgerekte strijd waarbij alle Griekse staten betrokken raakten.

De parallellen met de oorlog tussen Atlantis en Athene

De parallellen met de oorlog tussen Atlantis en Athene springen in het oog, zij het dat in Plato’s verhaal de rollen van Sparta en Athene omgekeerd zijn. In de Timaeus en de Critias is Athene gespartaniseerd tot een eenvoudige, agrarische staat zonder weelde, verdedigd door een geducht landleger. Er is geen melding van een zeemacht of overzeese handel, die Plato beschouwde als een corrumperende invloed (Wetten 705A). Atlantis gelijkt op het ‘nieuwe Perzië’, het hovaardige, imperialistische en potentieel decadente Athene van Plato’s eigen tijd, met een ongezond verlangen om al zijn buren te domineren.

Het Atlantis verhaal als parabel voor Plato’s eigen tijd

In die zin kunnen we het Atlantis verhaal interpreteren als een parabel die zinspeelt op Plato’s eigen tijd. Sommigen meenden hieruit te kunnen besluiten dat Plato het verhaal volledig verzon ter illustratie van zijn opvattingen. Dit is echter voorbijgaan aan de oprechte aandacht voor de prehistorie, de referenties die Plato opgeeft (zijn familie en Solon), en het feit dat er wel degelijk bronnen kunnen gevonden worden achter het verhaal.

De explosie van Thera

De aanvaarding van de continentendrift en de moderne geologie verwierpen in de jaren 1960 de mogelijkheid van een verdwenen Atlantisch continent in de Atlantische oceaan.

Later opperden enkele wetenschappers dat het verhaal een herinnering was van de glorierijke Minoïsche beschaving op Kreta tijdens de Bronstijd. De explosie van het vulkanisch eiland Thera (Santorini) rond 1500 voor Christus luidde het verval in van de Minoïsche beschaving. Na een grondige analyse houdt de koppeling van Atlantis aan de Minoïsche beschaving echter geen stand: de Grieken waren redelijk goed onderlegd in de Minoïsche beschaving zoals blijkt uit de mythen rond Minos, Theseus en de Minotaurus in het Labyrint. Het is dus moeilijk te geloven dat ze over de Minoïsche beschaving leerden van de Egyptenaren, en niet zouden begrepen hebben waarnaar hun bron verwees.

Archeologisch onderzoek in de jaren 1980 maakte ook duidelijk dat de explosie van Thera de Minoïsche beschaving niet onmiddellijk beëindigde. Tijd dus voor een nieuwe benadering van het Atlantis probleem.

Theorieën over Atlantis door gelovers

De meeste theorieën over Atlantis zijn opgesteld door gelovers, die haar identificeren met de meest uiteenlopende plaatsen, van Groenland, Amerika, de Zuidpool of Indonesië, tot Carthago, Kreta, Thera of Troje. Aan de andere kant staan sceptici die de zoektocht naar Atlantis als onbenullig afdoen.

Een andere aanpak: het bronnenonderzoek door Peter James

De Britse geschiedkundige en archeoloog Peter James kiest voor een andere aanpak. In plaats van te zoeken naar een ‘echt’ Atlantis, concentreert hij zich op het vinden van een bron achter de beweringen van Plato. Dit levert verrassende resultaten op.

De Egyptische connectie

De kern van het probleem is de Egyptische connectie. De oude Egyptenaren hadden een lage dunk van vreemdelingen. Het idee alsof ze gedetailleerde tradities zouden bewaren die twee verwijderde beschavingen betrof – Atlantis en haar rivaal Athene – is zeer onwaarschijnlijk. Nog verder gezocht is het idee dat de Egyptenaren, die er prat op gingen te behoren tot de ‘oudste’ beschaving, gebeurtenissen zouden genoteerd hebben die plaats vonden voor hun eigen begin.

Het Lydische spoor

Is het mogelijk dat Plato terecht Solon beschouwt als de verzamelaar van het Atlantis materiaal, maar verkeerdelijk aanneemt dat dit gebeurde tijdens diens bezoek aan Egypte? Solon reisde ook naar andere streken, zoals het Koninkrijk Lydië in West-Anatolië (Turkije) met Sardis als hoofdstad. Daar werd hij ontvangen aan het hof van koning Croesus, spreekwoordelijk voor zijn rijkdom, maar nietemin historisch. Solon sprak er met de koning en met de beroemde verhalenverteller Aesopus.

Het thuisland van Atlas is Anatolië

Verschillende andere sporen wijzen naar Anatolië, te beginnen met Atlas, de beroemde Titaan uit de Griekse mythologie. De Griekse oppergod Zeus veroordeelde Atlas tot het torsen van de hemel aan het uiteinde van de wereld, nadat zijn ras door Zeus en de andere Olympische goden was verslagen. Atlas, zo vertelt Plato, was de eerste koning van Atlantis. Analyse van de mythen rond Atlas en zijn familie leren ons dat de Grieken het thuisland van Atlas, voor zijn verbanning naar het westen (de Atlantische oceaan), in het oosten (Anatolië) situeerden, en dat ze daar het idee van een hemel-torsende reus opstaken. Dit wordt bevestigd door de Hettietische beschaving van Anatolië in de Late Bronstijd (1700 – 1200 voor Christus). De Hettietische beschaving liet een grote hoeveelheid afbeeldingen en geschreven bronnen na die exacte parallellen bevatten van de (latere) klassieke Griekse Atlas.

De bestraffing van Atlas (links) en Prometheus (rechts)  – afkomstig van een Griekse schaal uit de late 6de eeuw voor Christus

Het Koninkrijk van Tantalus

Het is een kleine stap om na te gaan wat de klassieke Anatolische tradities – en in het bijzonder Lydië – te zeggen hebben over de oorspronkelijke Atlas. Kenners van de klassieke oudheid hebben reeds lang aanvaard dat een andere mythologische figuur, Tantalus, in essentie een Lydische versie is van Atlas. Ook Tantalus vertoornde de Olympische goden, en werd veroordeeld tot eeuwige kwelling, hetgeen ons het woord ‘tantaluskwelling’ opleverde. In de versie van de dichter Homerus is zijn straf eeuwigdurende honger en dorst, maar de meer courante overlevering spreekt van een rotsblok dat voortdurend boven zijn hoofd schommelt. Andere versies zeggen dat hij geketend was aan de rots, dat hij veroordeeld was de rots te ondersteunen en dat de ‘rots’ de hemel zelf was. Tantalus wordt geacht, zoals Atlas, een wereldlijk koninkrijk geregeerd te hebben. Tantalus’ rijkdom was legendarisch. Wanneer Tantalus getroffen werd door de bliksem van Zeus omwille van zijn zonden, werd tevens de stad die hij gesticht had verwoest door een zeer hevige aardbeving en verdronken onder een meer. De naam van die stad is Tantalis, bij de Sipylus berg.

De overdrijving tot Atlantis tijdens de hervertelling van Solon tot Plato

Deze bizarre mengeling van cosmologische mythen en locale tradities bewijzen reeds dat Plato zijn Atlantis verhaal niet zomaar heeft verzonnen. Plato’s vermeende bron, Solon, kan in Lydië het verhaal over Tantalis opgepikt hebben. Dit verhaal heeft alle kernelementen in zich voor de latere overdrijving tot Atlantis, van de fabelachtige weelde en kortstondig wereldrijk, tot de catastrofale verandering in een ‘gezonken koninkrijk’. Vermits Tantalus geïdentificeerd wordt met Atlas, kan het tafereel verkeerdelijk verschoven zijn naar het verre westen, de plaats van Atlas na zijn val. Eenmaal in de Atlantische oceaan geplaatst, kon het verhaal van het ‘gezonken koninkrijk’ ongecontroleerd groeien tijdens de hervertelling doorheen de generaties van Solon tot Plato.

Tantalis en Atlantis: de overeenkomsten

De voornaamste parallellen tussen Tantalus en Atlas zijn samengebracht in de tabel hieronder.

TANTALUS	ATLAS
Koning van Lydië en Phrygië	Zoon van de nymph ‘Asia’ (= Lydië)
Man van Dione, de Pleiade	Vader van Dione, de Pleiade
Heerser van Tantalis	Heerser van Atlantis
Tantalis’ nakomelingen zijn beroemde lyre-spelers	Atlas is een meester lyre-speler
Spreekwoordelijke weelde	Weelde van Atlantis
Het oude Lydische imperium reikte tot aan de grenzen van Egypte	Het Atlantische imperium reikte tot aan de grenzen van Egypte
De oude Lydiërs koloniseerden Tyrrhenië	Het Atlantische imperium reikte zo ver als Tyrrhenië
Tantalus rebelleert tegen de goden (zonde van hubris*)	Atlas rebelleert tegen de goden (Atlantische hubris*)
Veroordeeld om de hemel te torsen	Veroordeeld om de hemel te torsen
Verpletterd onder de berg Sipylus	Veranderd in de berg Atlas
Koninkrijk vernietigd door aardbeving en vloed	Koninkrijk vernietigd door aardbeving en vloed
Tantalis verdronken onder water	Atlantis verdronken onder water

* hubris = Griekse woord voor ‘overmoed’

Er zijn zoveel generieke gelijkenissen, dat ze moeilijk allemaal toevallig kunnen zijn. Vandaar dat we met grote waarschijnlijkheid kunnen stellen dat de legende van Tantalus en zijn stad achter het verhaal ligt van Atlas’ verzonken koninkrijk.

Het is niet moeilijk om nog andere, kleinere overeenkomsten te vinden tussen Tantalis en Atlantis. Deze zouden echter niet veel bijdragen tot onze conclusie, aangezien ze ook aan het toeval kunnen te wijten zijn. Het is een courante verleiding voor Atlantis gelovers om te pogen aan te tonen dat hun locatie van Atlantis aan alle woorden van Plato kan voldoen. Onze aanpak is verschillend. We trachten de ontwikkeling, de overlevering en de groei van het verhaal op te sporen. In termen van bijkomstige details zijn er vele inkleuringen door Plato, bijvoorbeeld de obsessieve geometrie van de Atlantische hoofdstad, die Plato’s voorkeur voor wiskunde weerspiegelt.

De cultus van het verleden

Laten we even de onrealistisch hoge ouderdom die Plato opgeeft voor Atlantis onder de loep nemen. Ten tijde van Solon was er een oplevende interesse in nationale geschiedenissen doorheen het oostelijke middellandse zeegebied. De Egyptenaren en de Babyloniërs koesterden hun glorierijke verleden. De Phrygiërs, een buurvolk van de Lydiërs, eigenden zich de titel van ‘oudste ras’ toe. Tantalus werd beschouwd als een oude koning van zowel het Lydische als het Phrygische volk. Hoewel de meeste stambomen Tantalus enkele generaties voor de Trojaanse oorlog plaatsten, ontstond er een nieuwe traditie die Tantalus voorstelde als een oerfiguur. In die nieuwe traditie zou Tantalus de eerste stad Smyrna (huidig Izmir) gebouwd hebben, zijn zoon Broteas zou het eerste beeld van de Moedergodin gekapt hebben, en zijn dochter Niobe werd voorgesteld als een Griekse Eva. Ze zou de eerste sterfelijke vrouw geweest zijn die sliep met Zeus, en sommige legendes beschrijven haar als de vrouw of dochter van Phoroneus, de eerste man en uitvinder van het vuur.

Aan het begin van de menselijke geschiedenis

De Lydiërs zullen, in hun gesprek met Solon, maar al te graag de nieuwe traditie gevolgd hebben, waardoor Solon ervan overtuigd raakte dat het Tantalus verhaal een van de eerste menselijke herinneringen uitmaakte, en dus moest situeerd worden aan het begin van de menselijke geschiedenis. Plato volgde de overlevering na Solon, waarbij Tantalus in het verhaal reeds vervangen was door Atlas. Plato meende dat de oude Egyptische beschaving terugging tot ongeveer 8000 jaar voor zijn tijd, dus situeerde hij Atlantis nog vroeger, ongeveer 9000 jaar voor zijn tijd. Dat Athene, de rivaal van Atlantis, toen nog niet bestond wist Plato niet. Toch zal hij nattigheid gevoeld hebben, want hij breekt zijn Atlantis verhaal abrupt af, zonder er nog op terug te komen.

De Late Bronstijd

Als we de oorspronkelijke traditie voor Tantalus volgen, krijgen we een veel realistischer tijdsbeeld. De archeologen plaatsen de Trojaanse oorlog rond 1200 voor Christus. Volgens de oorspronkelijke traditie leefde Tantalus dus enkele generaties voor die datum, dit wil zeggen tijdens de Late Bronstijd (1700 – 1200 vC). Dit wordt ondersteund door wat Plato schrijft over de Atheense maatschappij ten tijde van Atlantis. Plato beschrijft een sterk gestructureerde en gespecialiseerde Atheense maatschappij, die zeer goed overeenkomt met wat de archeologen nu de Myceense maatschappij tijdens de Late Bronstijd noemen. Athene bestond toen reeds, samen met de steden Mycene, Tirene, Thebe, Pylos en Eleusis op het Griekse vasteland.

Tantalis bij de Sipylus berg

Nu we de bron kennen, kunnen we een stap verder gaan: waar lag de legendarische stad Tantalis, en bestond er ooit zo’n stad? Om dit te achterhalen, kunnen we een beroep doen op de teksten van klassieke auteurs. Vooral de schrijver Pausanias (2^de eeuw na Christus) zal een gids van onschatbare waarde blijken te zijn. Pausanias is de auteur van de eerste reisgids van Griekenland. Aanwijzingen van klassieke auteurs zoals Pausanias geven aan dat Tantalus’ verloren stad bij de berg Sipylus lag. De Sipylus berg heet tegenwoordig Sipil Daghi, en ligt ongeveer 30 km landinwaarts vanaf de havenstad Izmir (het antieke Smyrna) aan de westkust van Turkije. De moderne stad Manisa ligt aan de voet van de Sipylus berg. Klassieke auteurs beschrijven Tantalis/Sipylus niet alleen als de oorspronkelijke hoofdstad van Lydië, maar ook als de voorouderlijke zetel van de Myceense koningen.

De kleitablet-archieven van de Hettietische koningen

Verdere ondersteuning hiervoor is te vinden in een lange tekst uit de kleitablet-archieven van de Hettietische koningen, opgegraven te Hattusas in centraal Anatolië. Deze tekst, die in ongeveer 1400 voor Christus opgesteld is, wordt ‘De aanklacht tegen Madduwattas’ genoemd. Ze beschrijft de problemen die de Hettietische koningen hebben met Madduwattas, een ondergeschikte heerser over een westerse vazal-staat. Zijn zetel, ‘het bergland van Zippasla’, kan gelocaliseerd worden in Lydië, en geïdentificeerd worden met Sipylus. Na twee Myceense invallen in west-Anatolië, besloot Madduwattas om zich bij de Myceners aan te sluiten. Na het sluiten van dit verbond, veroverde Madduwattas beetje bij beetje alle kleine staten van west- en zuid-Anatolië. Hij bedreigde zelfs de Hettietische heerschappij over Cyprus. Het centrale gezag van de Hettietische koningen was sterk ingekrompen. Zuidwest-Anatolië daarentegen was een grootmacht geworden. In Hettietische teksten wordt Zuidwest-Anatolië ‘Arzawa’ genoemd.

De kleitablet-archieven van Egypte

Uit deze bloeiperiode van Arzawa kennen de archeologen een opmerkelijk document. Tarkhundaradu, koning van Arzawa in ongeveer 1350 voor Christus, was zo machtig dat hij rechtstreeks met de Egyptische farao kon corresponderen, op gelijke voet, als ‘grote koning’ tot ‘grote koning’. Eén van de kleitabletten gevonden te El Amarna in Egypte, geeft een oplijsting van geschenken die Tarkhundaradu opstuurde naar de farao, waaronder goud, lood, ivoor, een strijdwagen en meubelen uit kostbaar hout. Tarkhundaradu was een politieke opvolger van Madduwattas, die de korte bloeitijd van Arzawa had geïnitieerd, met Zippasla als machtsbasis.

De plotse verdwijning van een machtig rijk

Wanneer ongeveer 50 jaar later de Hettietische koningen hun autoriteit over geheel Anatolië, inclusief Arzawa, weer herstellen, is er geen sprake meer van Zippasla. Als hoofdstad van Arzawa vermelden de Hettietische teksten dan Apasas (het latere Ephese). Wat gebeurde er met Zippasla? Als we het vereenzelvigen met Sipylus/Tantalis, dan kunnen de tradities een antwoord bieden: het verdween in een natuurlijke ramp.

Het graf van koning Tantalus

Als het ‘bergland van Zippasla’ rond de Sipylus berg lag, waar was dan de hoofdstad? Op dit punt lijken geschiedenis, archeologie en legende mooi te convergeren. Bij zijn bezoek aan Turkije in 1994 had Peter James er weinig moeite mee om de site van het legendarische Tantalis te localiseren. Tot ongeveer 30 jaar geleden bestond er een klein meer juist ten noorden van de Sipylus berg, op slechts enkele km afstand van een majestueuze (en haast ondateerbare) graftombe uitgehakt in de rotsen van de Sipylus berg. De klassieke auteur Pausanias beschrijft deze graftombe als ‘het zeker niet roemloze graf’ van koning Tantalus.

Honderdvijftig jaar geleden was het meer veel groter. Het is sedertien gekrompen door irrigatie voor de landbouw. Negentiende eeuwse geleerden, waaronder Sir James Frazer, hadden het meer reeds geïdentificeerd als de plek waar, volgens de oude Grieken, de verloren stad onder water lag. De plaatsing voor een echte stad kan moeilijk verbeterd worden: ze ligt aan de vruchtbare vlakte tussen de oude caravaan-route langsheen de Sipylus berg en de Gediz rivier, hoofdader van Lydië.

De Moedergodin Cybele

We steunen niet op louter theoretische overwegingen. Op een hoogte van 90 m is er in de Sipylus bergflank een reuzegroot beeld uitgehakt van een zittende Moedergodin, 9 m hoog. Deze Godin overziet precies die plaats waar Tantalis wordt geacht te liggen. Pausanias vermeldt dat het beeld de Moedergodin Cybele voorstelt en gekapt werd door Broteas, een zoon van Tantalus.

Het beeld is sterk verweerd, maar dateert onmiskenbaar uit de Late Bronstijd, te oordelen naar zijn stijl en uit de Hettietische hiëroglyphen die in het beeld gekerfd werden, rond de 13^de eeuw voor Christus. Het zou vreemd zijn als deze unieke sculptuur niet bedoeld was voor de eredienst van een sterk georganiseerde gemeenschap, aanwezig in de vlakte beneden.

De verzonken stad

Daarom, en ook om andere redenen, kunnen we aannemen dat hier ooit een belangrijk centrum uit de Late Bronstijd gevestigd was. Naar alle waarschijnlijkheid was dit het Zippasla uit de Hettietische documenten, en ongetwijfeld is het Sipylus of Tantalis uit de klassieke teksten. Voor zijn lot kunnen we enkel de tradities volgen, maar het geloof dat het volledig verwoest werd door een aardbeving is niet buitenissig. De streek van Izmir ligt in één van de meest aardbevingsgevoelige zones ter wereld. De aanzienlijke schade geleden door de Lydische steden tijdens de grote aardbeving van 17 na Christus is goed gedocumenteerd.

Voorts kan de verdrinking van de stad in een meer verklaard worden door liquefaction, een fenomeen waarbij met water verzadigd sediment tijdelijk aan sterkte verliest en zich gedraagt ​​als een vloeistof. Dit effect kan worden veroorzaakt door aardbevingen.

De Troon van Pelops

Naast het beeld van de Moedergodin herbergt de Sipylus nog andere kenmerken. Op één van de rotspieken van de berg is een soort altaar uitgehouwen. Pausanias noemt dit de ‘Troon van Pelops’. Pelops is een andere zoon van Tantalus, die later koning werd van het zuidelijk deel van Griekenland, en er zijn naam aan gaf: de Peloponnesos. Dit illustreert de invloed die Anatolië reeds tijdens de Bronstijd heeft op Griekenland.

Verspreid over de Sipylusberg zijn er in de rots gehouwen trappen, muren, balkgaten en cisternes te vinden. Dit duidt erop dat er een acropolis (verhoogde stad) gebouwd was, ter verdediging tegen invallers.

De wenende Niobe

Tenslotte staat er in het zuiden van de stad Manisa aan de Sipylus een natuurlijke rotsformatie, die reeds in de oudheid ‘de wenende Niobe’ genoemd werd. Niobe was een dochter van Tantalus, die eveneens zwaar gestraft werd door de goden vanwege haar hoogmoed.

Kruispunt van beschavingen

Hopelijk zullen op een dag opgravingen vaststellen of een stad uit de Bronstijd bij de Sipylus berg – net zoals Plato’s Atlantis – vernietigd werd door een aardbeving en veroordeeld werd tot een watergraf.

Door zijn ligging vervulde Tantalis/Sipylus een brugfunctie tussen de Myceense beschaving van het Egeïsche zeegebied en de Hettietische beschaving op Anatolië. De archeologische perspectieven van een opgraving zijn veelbelovend. Ze zullen een grote stap voorwaarts betekenen voor onze kennis – momenteel nogal fragmentarisch – van beide beschavingen en hun wederzijdse beïnvloeding. Het belang hiervan kan moeilijk overschat worden. Bedenken we maar dat precies in west-Anatolië, na de Bronstijd, de beroemde Ionische steden Ephese, Milete, Priene etc opbloeiden. Deze steden droegen sterk bij aan de antieke Griekse cultuur, waarop dan weer onze westerse beschaving gebaseerd is.

Referenties

Het boek ‘The Sunken Kingdom – The Atlantis mystery solved’ van Peter James, 1995, uitgeverij Pimlico

The Sunken Kingdom by Peter James

© Peter James & Filip Callens

Door je in te schrijven op de nieuwsbrief, ben je altijd in de loop van de nieuwste trends en ontwikkelingen die voor jou relevant zijn.

En dat is nog niet alles! We delen regelmatig slimme tips en inzichten die jouw dagelijkse leven of carrière een flinke boost kunnen geven. Grijp deze kans om deel uit te maken van onze groeiende community en ontvang al die voordelen rechtstreeks in je inbox!

Vergeet niet

PS: Vergeet niet, onderaan elk bericht staan de categorieën waar dit juweeltje is gepubliceerd! We zijn druk bezig om bij die links een sprankelende intro te schrijven, gevolgd door de berichten die al in die categorie te vinden zijn.

Blijf dus scrollen voor meer leesplezier!

En als je toch al daar bent, waarom geef je niet meteen een reactie en deel je dit bericht met je Familie, Vrienden en kennissen?

Ze zullen je eeuwig dankbaar zijn, want eindelijk krijgen ze die info waar ze al zo lang naar hunkeren!

Deel de vreugde en laat hen meegenieten van de kennis en inzichten die je hebt opgedaan.

Samen kunnen jullie discussiëren, lachen en misschien zelfs nieuwe ideeën opdoen. Het is een kans om verbinding te maken en elkaars wereld een beetje te verrijken. Wie weet, misschien inspireer je iemand om zelf ook verder te zoeken en te leren.

Dus aarzel niet, deel die wijsheid en zie hoe het in de wereld verspreidt!

Als je dat allemaal hebt afgerond, surf dan ook even naar de homepagina door op de afbeelding hieronder te klikken!